İşitme engelli ailenin işiten çocuğu, işaret diline 230 yeni kelime kazandırdı

Safranbolu’da işitme engelli bir anne ve babanın birinci çocuğu olarak dünyaya gelen Sibel Kaya, işitme engelli bir ailede büyüdüğü için hayatının birinci yıllarında kendini sırf işaret lisanıyla söz etmeyi öğrendi.

Henüz 6 yaşındayken doktora götürülen Sibel, duyma sorunu olmayabileceği istikametinde bir kıymetlendirme aldı. Lakin, anne ile doktor arasındaki iletişim eksikliği nedeniyle bu durum netlik kazanmadı. Aile, küçük bir kasabada yaşadığı için işitme engelli bireylerle irtibat dışında bir imkan bulamamıştı. Sibel’in aslında duyabildiği, 9 yaşında Adana’da anneannesini ziyaret ettiğinde ortaya çıktı.

Anneanne, Sibel’in seslere reaksiyon verdiğini fark etti ve bunun üzerine yapılan testler sonucunda Kaya’nın duyma yetisine sahip olduğu anlaşıldı. Anneannenin yanında yaşamaya başlayan Sibel, konuşma marifeti geliştirmek için ağır bir efor harcadı. 12 yaşına geldiğinde, akıcı bir biçimde kendini söz edebilmeyi başardı. Fakat, 13 yaşında konutta geçirdiği bahtsız bir kaza sonrası işitme yetisi kısmen zayıfladı ve o günden sonra işitme aygıtı kullanmaya başladı.

İŞARET LİSANINA 230 YENİ SÖZ KAZANDIRDI

Sibel Kaya, kendi tecrübelerinden yola çıkarak Türkçede birçok sözün işaret lisanında karşılığı olmadığını fark etti. Bu eksikliği gidermek için harekete geçen Kaya, işaret lisanını zenginleştirme amacıyla “Hadi İşaret” ismini verdiği toplumsal teşebbüs projesini hayata geçirdi. Bu teşebbüsle işitme engelli bireylerin kullanımına 230 yeni işaret kazandırdı. Birinci etapta sanat tabirlerine odaklanan Sibel, sıhhat, siyaset, teknoloji ve başka alanlarda yeni işaretler geliştirmeyi kendine maksat belirledi.

Gösterdiği bu uğraş ve muvaffakiyetle “Sabancı Vakfı 15. Dönem Fark Yaratanları” ortasında yer almayı başaran Kaya, “Hadi İşaret” projesinin ayrıntılarını ve gelecekteki maksatlarını paylaşarak, bu alandaki çalışmalarını genişletmek için kararlılıkla ilerliyor.

DİL BARİYERİNİ AŞMAK İÇİN “HADİ İŞARET” PROJESİ

Marmara Üniversitesi Hoş Sanatlar Fakültesi’nde grafik tasarımı eğitimi alan ve şu anda özel bir bankada mesleğine devam eden Sibel Kaya, sessiz bir dünyada işaret lisanıyla şekillenen çocukluk anılarını paylaştı.

Çocukluk yıllarına dair değişik bir anısını anlatan Kaya, annesiyle parka gittiği bir gün başka çocukların sadece dudak hareketleriyle bağlantı kurduğunu fark ettiğini belirtti. Bu durumu anlamlandıramayan küçük Sibel, şaşkınlıkla annesine “Onlar engelli mi? Ellerini ve kollarını neden kullanmıyorlar?” üzere sorular sorduğunu söz etti.

Kaya, ailesinin yeni sözler öğrenmeye ve anlamaya olan merakını ise şu sözlerle lisana getirdi:

Annem sık sık ‘Sibel, haydi bu sözün işaret lisanında karşılığını göster’ kederi. Fakat birtakım sözlerin işaret lisanında karşılığı olmadığını fark ederdim. Örneğin, ‘inovasyon’ üzere bir kelimeyi tabir etmek için yaklaşık 10 farklı işaret gerekiyordu. Bu lisan pürüzünü görünce, işaret lisanı ile konuşulan lisan ortasında bir köprü kurmak için ‘Hadi İşaret’ projesine başladık.

Türkçede 600 binden fazla söz bulunurken, işaret lisanında sadece 2 bin 600 sözün yer aldığını belirten Kaya, bu büyük boşluğun sağır bireylerin kendilerini tabir etmesini ve yazılı kaynakları anlamasını zorlaştırdığını vurguladı. Kaya, bu durumu şu sözlerle açıkladı:

Türkiye’de yaklaşık 3 milyon sağır birey yaşıyor ve bu topluluğun okuma yazma oranı ne yazık ki hayli düşük. İşaret lisanındaki eksiklikler, gazetelerdeki haberleri, kitapları ya da öbür yazılı kaynakları anlamalarını güçleştiriyor. Haydi İşaret’in temel maksadı, işaret lisanını zenginleştirerek bu bariyerleri aşmak ve sağır bireylerin hem kendi dünyalarını hem de etraflarını daha yeterli anlamalarını sağlamak.

Kaya’nın, sözlerle dolu bir dünyaya işaret lisanıyla yeni kapılar açma eforu, bu toplumsal teşebbüsün ardındaki güçlü motivasyonu gözler önüne seriyor.

“SANAT SÖZLÜĞÜ OLUŞTURDUK”

Sibel Kaya, Haydi İşaret ve Bongo Arka Project’in liderliğinde, Kültür ve Turizm Bakanlığı ile Aile ve Toplumsal Hizmetler Bakanlığı’nın paydaşlığıyla gerçekleştirilen projeyle, işitme engelliler için sanatın daha erişilebilir hale getirilmesini amaçlayan kıymetli bir adım atıldığını vurguladı. Bu efor kapsamında, işitme engelli bireylerin sanatı daha derinlemesine anlayıp yorumlayabilmesi için 230 yeni işareti içeren kapsamlı bir sanat sözlüğü hazırlandı.

Sağır ressamlar, dilbilimciler ve sanatkarlarla bir ortaya gelerek işaret lisanına yeni tabirler kazandırıyoruz. Bu çalışmalarla, sağır bireylerin tabir gücünü artırmayı ve onların sanatı daha düzgün anlamalarını sağlamayı hedefliyoruz. Bu yalnızca sanatla sonlu değil; her alanda kendilerini özgürce söz edebilmelerine katkı sunuyoruz.

Kaya, bu çalışmaların sırf sanatla sonlu kalmadığını, sıhhat, bilim, siyaset ve teknoloji üzere farklı tematik alanlarda da işaret lisanını zenginleştirmeyi amaçladıklarını lisana getirdi. İşaret lisanındaki gelişimin, işitme engelli bireylerin toplumsal hayata daha aktif bir halde katılmalarını sağladığını tabir eden Kaya, bu gayretlerin toplumsal entegrasyon açısından ehemmiyetine dikkat çekti.

“ANNEM, ARTIK ‘ARMONİ’ SÖZÜNÜ ÖĞRENDİ”

Çevresinde gözlemlediği olumlu değişimlere değinen Kaya, projelerin sağır bireylerin günlük hayatlarına nasıl katkı sunduğunu şu sözlerle anlattı:

Annem artık ‘armoni’ sözünü öğrenmiş durumda ve bir tabloyu değerlendirirken ‘Bu tabloda sıcak renkler tam bir armoni içinde’ diyebiliyor. Sağır ressam bir arkadaşım ise bana, ‘Eskiden bir kavramı anlatabilmek için bin dereden su getiriyordum. Artık, yeni işaretler sayesinde kendimi çok daha net tabir edebiliyorum,’ dedi. Örneğin, inovasyon üzere kavramları açıklamak için onlarca işaret kullanmak yerine, artık bu sözleri daha yalın ve tesirli bir biçimde söz etmek mümkün.

Karmaşık kavramların eksik ya da yanlış aktarılmasının, iş hayatından eğitime ve toplumsal yaşama kadar pek çok alanda bağlantı meselelerine yol açabildiğini belirten Kaya, en büyük amacının, sağır bireylerin her alanda eşit fırsatlara sahip olduğu, kapsayıcı bir toplumun inşasına katkı sağlamak olduğunu söz etti. Kaya, “Hadi İşaret” üzere projelerin, bu hayali gerçeğe dönüştürmek için bir başlangıç olduğunu söyledi.